ต้นวิคส์ พืชสู้หวัดได้จริงหรือ?

ต้นวิคส์ หรือ Vicks Plant เป็นไม้ประดับกึ่งอวบน้ำที่มีจุดเด่นอยู่ที่ใบหนา นุ่ม และมีขนอ่อนปกคลุม เมื่อสัมผัสหรือขยี้ใบเบา ๆ จะได้กลิ่นหอมเย็นคล้ายเมนทอลหรือผลิตภัณฑ์ทาภายนอกที่หลายคนคุ้นเคย จึงเป็นที่มาของชื่อเรียก “ต้นวิคส์”

ต้นวิคส์เหมาะสำหรับปลูกเป็นไม้กระถาง วางประดับบริเวณระเบียง หน้าต่าง หรือพื้นที่ซึ่งมีแสงสว่างเพียงพอ สามารถแตกกิ่งและสร้างทรงพุ่มได้ดี อีกทั้งยังขยายพันธุ์ด้วยการปักชำกิ่งได้ง่าย จึงเป็นต้นไม้ที่เหมาะกับผู้เริ่มต้นปลูกไม้ประดับ

อย่างไรก็ตาม แม้กลิ่นของใบจะให้ความรู้สึกหอมเย็นและสดชื่น แต่ต้นวิคส์ไม่ใช่ส่วนประกอบเดียวกับยาทาภายนอก และไม่ควรนำใบไปใช้แทนยาแก้หวัด ยาแก้คัดจมูก หรือการรักษาจากแพทย์

ข้อมูลต้นวิคส์โดยสรุป

• ชื่อสามัญ: Vicks Plant, Succulent Coleus
• ชื่อที่ใช้ในวงการไม้ประดับ: Plectranthus hadiensis var. tomentosus
• ชื่อที่พบในข้อมูลเก่า: Plectranthus tomentosus หรือ Plectranthus tomentosa
• ชื่อที่ยอมรับในฐานข้อมูลพฤกษศาสตร์บางแห่ง: Coleus hadiensis
• วงศ์: Lamiaceae หรือวงศ์กะเพรา
• ประเภท: ไม้ล้มลุกอายุหลายปีหรือไม้พุ่มกึ่งอวบน้ำ
• แสงแดด: แดดเช้าหรือแสงสว่างรำไร
• น้ำ: ปานกลาง ปล่อยหน้าดินให้เริ่มแห้งก่อนรดครั้งต่อไป
• การขยายพันธุ์: ปักชำกิ่ง

ทำความรู้จักต้นวิคส์

ต้นวิคส์เป็นสมาชิกในวงศ์เดียวกับกะเพรา โหระพา สะระแหน่ และโคลีอัส พืชในกลุ่มนี้มักมีลำต้นเป็นเหลี่ยม ใบออกตรงข้ามกัน และมีน้ำมันหอมระเหยอยู่ตามส่วนต่าง ๆ ของต้น

ชื่อวิทยาศาสตร์ของต้นวิคส์มีการเปลี่ยนแปลงและพบการใช้หลายชื่อในตลาดไม้ประดับ ชื่อที่ผู้ขายนิยมใช้คือ Plectranthus hadiensis var. tomentosus ขณะที่เอกสารเก่าบางแห่งใช้ชื่อ Plectranthus tomentosus หรือเขียนเป็น Plectranthus tomentosa

ในฐานข้อมูลอนุกรมวิธานสมัยใหม่ พืชหลายชนิดในสกุล Plectranthus ถูกจัดกลับเข้าไปอยู่ในสกุล Coleus ดังนั้นจึงอาจพบต้นวิคส์ระบุด้วยชื่อ Coleus hadiensis ด้วย ความแตกต่างของชื่อไม่ได้หมายความว่าเป็นต้นไม้คนละชนิดเสมอไป แต่เกิดจากการปรับปรุงการจำแนกทางพฤกษศาสตร์

ใบต้นวิคส์มีลักษณะหนา ขอบหยัก และมีขนอ่อนปกคลุม

ลักษณะของต้นวิคส์

ลำต้นและทรงพุ่ม

ต้นวิคส์เป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก ลำต้นค่อนข้างอวบน้ำและเปราะ แตกกิ่งด้านข้างได้ง่าย เมื่อได้รับแสงเพียงพอและมีการตัดยอดอย่างสม่ำเสมอ ต้นจะสร้างพุ่มแน่นและมีรูปทรงสวยงาม

โดยทั่วไปต้นที่ปลูกในกระถางอาจสูงประมาณ 20–50 เซนติเมตร ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับอายุ สายพันธุ์ ขนาดกระถาง ปริมาณแสง และการตัดแต่ง หากได้รับแสงน้อย ลำต้นอาจยืดยาวและเอนตัว

ใบ

ใบมีรูปทรงกลมรีถึงรูปไข่ เนื้อใบหนาและอุ้มน้ำ ขอบใบหยักมน ผิวใบมีขนอ่อนละเอียดจึงให้สัมผัสคล้ายกำมะหยี่ ใบออกตรงข้ามกันตามข้อของลำต้น

เมื่อใช้นิ้วสัมผัสหรือขยี้ใบเบา ๆ จะมีกลิ่นหอมเย็นชัดขึ้น กลิ่นของแต่ละต้นอาจแตกต่างกันเล็กน้อยตามสายพันธุ์ อายุใบ และสภาพแวดล้อมในการปลูก

ดอก

เมื่อต้นมีความสมบูรณ์อาจสร้างช่อดอกบริเวณปลายยอด ดอกมีขนาดเล็ก รูปทรงเป็นหลอดหรือปากเปิดตามลักษณะของพืชวงศ์กะเพรา สีอาจเป็นม่วงอ่อน ม่วงอมฟ้า หรือเกือบขาวตามพันธุ์และสภาพแวดล้อม

ต้นวิคส์แตกกิ่งได้ดีและสามารถตัดแต่งให้เป็นพุ่มแน่นได้

กลิ่นของต้นวิคส์ช่วยแก้หวัดได้หรือไม่

การขยี้ใบต้นวิคส์อาจทำให้ได้กลิ่นหอมเย็นและรู้สึกสดชื่น แต่ยังไม่ควรกล่าวว่าการสูดดมใบสามารถรักษาหวัด ลดการติดเชื้อ หรือแก้อาการคัดจมูกได้อย่างแน่นอน ต้นวิคส์เป็นไม้ประดับ ไม่ใช่ยา และไม่ได้มีส่วนประกอบหรือความเข้มข้นเหมือนผลิตภัณฑ์ยาทาภายนอก

ไม่ควรบดใบแล้วทาโดยตรงบริเวณจมูก ใบหน้า บาดแผล หรือผิวหนังของเด็ก เนื่องจากสารหอมระเหยและขนอ่อนบนใบอาจทำให้บางคนเกิดการระคายเคือง คัน หรือแพ้สัมผัสได้

ข้อควรระวัง: หลีกเลี่ยงการรับประทานใบหรือใช้น้ำคั้นจากต้นวิคส์เพื่อรักษาโรค หากสัมผัสแล้วเกิดผื่น คัน หรือระคายเคือง ควรล้างบริเวณดังกล่าวด้วยน้ำสะอาดและหยุดสัมผัสต้นไม้ หากมีอาการผิดปกติรุนแรงควรปรึกษาแพทย์

ต้นวิคส์ช่วยไล่ยุงได้หรือไม่

กลิ่นของใบอาจรบกวนแมลงบางชนิดในระยะใกล้ แต่ยังไม่ควรพึ่งพาการปลูกต้นวิคส์เพียงอย่างเดียวเพื่อป้องกันยุง การวางต้นไม้ไว้ในบริเวณบ้านไม่ได้ทำให้สารหอมระเหยกระจายออกมาในระดับที่สามารถป้องกันยุงได้อย่างสม่ำเสมอ

หากต้องการลดปัญหายุง ควรกำจัดแหล่งน้ำขัง ปิดภาชนะเก็บน้ำ ใช้มุ้งหรือตาข่าย และใช้ผลิตภัณฑ์ป้องกันยุงที่ได้รับการรับรองตามคำแนะนำบนฉลาก

วิธีปลูกต้นวิคส์

1. แสงแดด

ต้นวิคส์ชอบบริเวณที่มีแสงสว่างมาก โดยเหมาะกับแดดเช้าประมาณ 3–5 ชั่วโมง หรือแสงรำไรที่สว่างตลอดวัน แสงที่เพียงพอช่วยให้ลำต้นแข็งแรง ใบเรียงตัวแน่น และทรงพุ่มไม่ยืดยาว

ในประเทศไทยควรหลีกเลี่ยงแดดบ่ายที่ร้อนจัด โดยเฉพาะต้นที่เพิ่งซื้อมาใหม่ เพราะใบอาจซีด เหี่ยว หรือเกิดรอยไหม้ได้ หากต้องการเพิ่มปริมาณแสง ควรค่อย ๆ ย้ายต้นออกแดดทีละน้อยเพื่อให้ต้นปรับตัว

สามารถปลูกภายในอาคารได้ในจุดที่อยู่ใกล้หน้าต่างและได้รับแสงธรรมชาติเพียงพอ แต่ไม่ควรวางในห้องมืดหรือห่างจากหน้าต่างมากเกินไป เพราะต้นจะยืด กิ่งเปราะ และใบร่วงง่าย

2. ดินและวัสดุปลูก

เนื่องจากต้นวิคส์มีลำต้นและใบค่อนข้างอวบน้ำ จึงควรใช้วัสดุปลูกที่โปร่งและระบายน้ำเร็ว ไม่ควรใช้กากมะพร้าวสับผสมดินร่วนในสัดส่วนที่อุ้มน้ำมากเกินไป โดยเฉพาะในฤดูฝน

ตัวอย่างส่วนผสมสำหรับปลูกในกระถาง ได้แก่ ดินปลูก 2 ส่วน กาบมะพร้าวสับหรือเปลือกไม้ชิ้นเล็ก 1 ส่วน และวัสดุเพิ่มการระบายน้ำ เช่น เพอร์ไลต์ พัมมิซ แกลบดำ หรือทรายหยาบ 1 ส่วน

กระถางต้องมีรูระบายน้ำหลายรู ไม่ควรปล่อยให้มีน้ำขังอยู่ในจานรองใต้กระถาง เพราะอาจทำให้รากขาดอากาศและเกิดโรครากเน่า

3. การรดน้ำ

ไม่จำเป็นต้องรดน้ำทุกวันเสมอไป ควรใช้นิ้วตรวจความชื้นของดินก่อนรด โดยรอให้หน้าดินแห้งลงประมาณ 2–3 เซนติเมตร แล้วจึงรดน้ำให้ทั่วจนมีน้ำไหลออกจากก้นกระถาง

ในช่วงอากาศร้อน ดินอาจแห้งเร็วและต้องรดน้ำถี่ขึ้น ส่วนช่วงฝนตก อากาศชื้น หรือปลูกในร่ม ควรลดความถี่ลง การกำหนดตารางรดน้ำตายตัวอาจทำให้ต้นได้รับน้ำมากเกินไป

อาการดินแฉะ ใบเหลืองหลายใบพร้อมกัน ลำต้นนิ่ม มีกลิ่นผิดปกติ หรือโคนต้นดำ อาจเป็นสัญญาณของการให้น้ำมากเกินไปและรากเริ่มเน่า

4. การใส่ปุ๋ย

ใส่ปุ๋ยละลายช้าสูตรเสมอในอัตราอ่อนตามฉลากทุก 2–3 เดือน หรือใช้ปุ๋ยน้ำเจือจางประมาณเดือนละครั้งในช่วงที่ต้นกำลังเจริญเติบโต ไม่ควรใส่ปุ๋ยเข้มข้นหรือใส่ชิดโคนต้นมากเกินไป เพราะอาจทำให้รากเสียหายได้

หากใช้ปุ๋ยคอก ควรเลือกชนิดที่หมักจนสลายตัวสมบูรณ์แล้วและใช้ในปริมาณเล็กน้อย ไม่ควรใช้ปุ๋ยคอกสด เนื่องจากอาจเกิดความร้อน เชื้อรา และความชื้นสะสมในวัสดุปลูก

5. การตัดแต่งทรงพุ่ม

เมื่อต้นเริ่มสูงหรือมีกิ่งยืดยาว สามารถตัดยอดเหนือข้อใบเพื่อกระตุ้นให้แตกกิ่งด้านข้าง การตัดแต่งอย่างสม่ำเสมอช่วยให้ต้นมีทรงพุ่มแน่นและลดปัญหากิ่งหัก

ควรใช้กรรไกรที่สะอาดและคม ตัดกิ่งแห้ง กิ่งเป็นโรค และใบที่เสียหายออก หากพบกิ่งเน่าควรตัดย้อนเข้าไปจนถึงส่วนที่เนื้อกิ่งยังแข็งแรง แล้วลดการรดน้ำทันที

วิธีขยายพันธุ์ต้นวิคส์ด้วยการปักชำ

ต้นวิคส์สามารถขยายพันธุ์ได้ง่ายด้วยการปักชำกิ่ง

การปักชำกิ่งเป็นวิธีขยายพันธุ์ที่สะดวกและช่วยให้ต้นใหม่มีลักษณะเหมือนต้นแม่ โดยมีขั้นตอนดังนี้

1. เลือกกิ่งที่แข็งแรง ไม่อ่อนหรือแก่เกินไป และไม่มีโรคหรือแมลง
2. ตัดกิ่งให้มีความยาวประมาณ 7–12 เซนติเมตร โดยตัดใต้ข้อใบ
3. เด็ดใบด้านล่างออก เหลือใบด้านบนประมาณ 2–3 คู่
4. พักแผลตัดไว้ในที่ร่มและอากาศถ่ายเทประมาณ 2–6 ชั่วโมง เพื่อให้แผลเริ่มแห้ง
5. ปักกิ่งลงในวัสดุปลูกที่โปร่งและสะอาด เช่น กาบมะพร้าวสับผสมเพอร์ไลต์หรือพัมมิซ
6. รดน้ำพอให้วัสดุชื้น แต่ไม่ควรรดจนแฉะ
7. วางกระถางในบริเวณแสงรำไรและอากาศถ่ายเท

กิ่งอาจเริ่มสร้างรากภายในประมาณ 1–3 สัปดาห์ ขึ้นอยู่กับอุณหภูมิ ความชื้น และสภาพของกิ่ง การแตกยอดใหม่เป็นสัญญาณหนึ่งว่ากิ่งเริ่มตั้งตัว แต่ควรรอให้ระบบรากแข็งแรงก่อนย้ายไปยังบริเวณที่ได้รับแสงมากขึ้น

ไม่ควรดึงกิ่งขึ้นมาตรวจรากบ่อย ๆ เพราะอาจทำให้รากอ่อนเสียหาย สามารถตรวจได้ด้วยการจับกิ่งเบา ๆ หากรู้สึกว่ากิ่งยึดติดกับวัสดุปลูกมากขึ้น แสดงว่ารากน่าจะเริ่มเจริญแล้ว

สาเหตุที่ใบต้นวิคส์เปลี่ยนเป็นสีเหลือง

ใบเหลืองไม่ได้เกิดจากใบแก่หรือขาดน้ำเพียงสองสาเหตุเท่านั้น แต่สามารถเกิดได้จากหลายปัจจัย ดังนี้

• รดน้ำมากเกินไป: เป็นสาเหตุที่พบบ่อย ดินจะชื้นตลอดเวลาและใบล่างเริ่มเหลืองหรือนิ่ม
• ดินระบายน้ำไม่ดี: วัสดุปลูกแน่นหรือรูระบายน้ำอุดตัน ทำให้รากขาดอากาศ
• ขาดน้ำ: ใบอาจเหี่ยว บางลง และขอบใบแห้งร่วมกับการเปลี่ยนเป็นสีเหลือง
• แสงไม่เพียงพอ: ต้นยืด กิ่งห่าง ใบซีดและหลุดร่วงง่าย
• แดดร้อนเกินไป: ใบอาจเกิดรอยซีด เหลือง หรือน้ำตาลไหม้เฉพาะด้านที่รับแดด
• รากแน่นกระถาง: รากไม่มีพื้นที่เจริญและดูดน้ำหรือธาตุอาหารได้ไม่สม่ำเสมอ
• ใบแก่ตามธรรมชาติ: ใบล่างบางใบอาจเหลืองและร่วงเมื่อมีอายุมากขึ้น

หากใบเหลืองเพียงหนึ่งหรือสองใบที่อยู่ด้านล่าง ขณะที่ยอดใหม่ยังแข็งแรง อาจเป็นการผลัดใบตามธรรมชาติ แต่หากใบเหลืองพร้อมกันหลายใบ ควรตรวจความชื้นของดิน โคนต้น และระบบระบายน้ำก่อนเพิ่มการรดน้ำ

โรคและแมลงที่อาจพบ

• เพลี้ยแป้ง: พบเป็นปุยสีขาวตามข้อใบ ซอกใบ และโคนกิ่ง
• ไรแดง: ทำให้ใบมีจุดซีด ใบแห้ง และอาจพบใยบาง ๆ ใต้ใบ
• เพลี้ยอ่อน: มักเกาะตามยอดอ่อนและทำให้ใบหงิก
• โรคใบจุด: เกิดได้เมื่อใบเปียกเป็นเวลานานและอากาศถ่ายเทไม่ดี
• รากหรือโคนเน่า: มักสัมพันธ์กับการรดน้ำถี่ ดินแน่น และน้ำขัง

ควรแยกต้นที่มีปัญหาออกจากต้นอื่น ตัดส่วนที่เสียหาย และปรับการระบายอากาศ หากพบแมลงจำนวนน้อยสามารถใช้สำลีหรือผ้าชุบน้ำเช็ดออกก่อนเลือกใช้ผลิตภัณฑ์กำจัดแมลงตามความจำเป็น

สรุป

ต้นวิคส์เป็นไม้พุ่มกึ่งอวบน้ำที่มีใบหนานุ่มและมีกลิ่นหอมเย็น เหมาะสำหรับปลูกในกระถางและขยายพันธุ์ด้วยการปักชำ การดูแลควรเน้นแสงแดดช่วงเช้าหรือแสงรำไรที่สว่าง ใช้ดินโปร่ง และรดน้ำเมื่อหน้าดินเริ่มแห้ง ไม่ควรรดน้ำทุกวันโดยไม่ตรวจความชื้น เพราะอาจทำให้รากเน่าและใบเหลือง

แม้กลิ่นใบจะทำให้รู้สึกสดชื่น แต่ไม่ควรกล่าวอ้างว่าต้นวิคส์สามารถรักษาหวัดหรือใช้แทนยาได้ รวมถึงไม่ควรพึ่งพาต้นไม้เพียงอย่างเดียวในการไล่ยุง การปลูกต้นวิคส์จึงควรเน้นคุณค่าด้านไม้ประดับ กลิ่นหอม และความเพลิดเพลินในการดูแลเป็นหลัก

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับต้นวิคส์

1. ต้นวิคส์ควรรดน้ำทุกวันหรือไม่

ไม่จำเป็นต้องรดน้ำทุกวัน ควรรอให้หน้าดินแห้งลงประมาณ 2–3 เซนติเมตรก่อนรดครั้งต่อไป ความถี่ขึ้นอยู่กับอากาศ ขนาดกระถาง และวัสดุปลูก หากดินยังชื้นอยู่ควรเลื่อนการรดน้ำออกไป เพื่อป้องกันรากและโคนต้นเน่า

2. ต้นวิคส์ปลูกในห้องได้หรือไม่

ปลูกในห้องได้หากวางใกล้หน้าต่างที่ได้รับแสงธรรมชาติมากเพียงพอและมีอากาศถ่ายเท ไม่ควรวางในมุมมืด หากกิ่งเริ่มยืดยาว ใบห่าง หรือสีใบซีด แสดงว่าต้นอาจได้รับแสงไม่เพียงพอ

3. ใบต้นวิคส์ใช้สูดดมหรือรับประทานได้หรือไม่

สามารถสัมผัสหรือขยี้ใบเบา ๆ เพื่อรับกลิ่นได้หากไม่เกิดอาการแพ้ แต่ไม่ควรนำใบไปอุดจมูก ทาบริเวณใบหน้า บาดแผล หรือใช้รักษาอาการหวัด และไม่แนะนำให้รับประทาน เนื่องจากต้นวิคส์ที่จำหน่ายเป็นไม้ประดับอาจระบุชนิดไม่แน่นอนหรือผ่านการใช้สารเคมีในการเพาะปลูก