ผักโขมไทย วิธีปลูก ประโยชน์ และดูแลผักพื้นบ้านที่ปลูกง่าย โตเร็ว
ผักโขมไทย เป็นผักพื้นบ้านที่หลายคนอาจเคยเห็นขึ้นเองตามริมรั้ว แปลงผัก พื้นที่ว่าง หรือบริเวณสวนหลังบ้าน แม้ไม่ได้ตั้งใจปลูกก็ตาม เพราะผักในสกุล Amaranthus สามารถสร้างเมล็ดจำนวนมากและขยายพันธุ์ได้ง่าย
ผักโขม – มีแคลเซียม แมกนีเซียม และวิตามิน K แต่มีออกซาเลตค่อนข้างสูง จึงดูดซึมแคลเซียมได้ไม่ดีเท่าผักบางชนิด
บางครั้งเมล็ดอาจติดมากับดิน ปุ๋ยหมัก หรือกระจายมาจากต้นที่ขึ้นอยู่บริเวณใกล้เคียง เมื่อได้รับความชื้น แสง และสภาพดินที่เหมาะสม ก็สามารถงอกเป็นต้นใหม่ได้เอง จนหลายคนคิดว่าเป็นเพียงวัชพืช ทั้งที่ผักโขมหลายชนิดสามารถนำยอดและใบอ่อนมาประกอบอาหารได้
ผักโขมไทยมีจุดเด่นคือ โตเร็ว ปลูกง่าย ทนสภาพอากาศร้อนได้ดี และสามารถเก็บยอดอ่อนมารับประทานได้หลายครั้ง จึงเหมาะกับการปลูกเป็นผักสวนครัวในบ้าน โดยเฉพาะคนที่ต้องการผักที่ดูแลไม่ยุ่งยาก
ผักโขมไทย คืออะไร
ผักโขมไทยที่กล่าวถึงในบทความนี้ เป็นพืชในสกุล Amaranthus วงศ์ Amaranthaceae
ในเอกสารเก่าอาจพบชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Amaranthus lividus L. แต่ฐานข้อมูลพฤกษศาสตร์ปัจจุบันจัดชื่อดังกล่าวเป็นชื่อพ้อง ของ Amaranthus blitum subsp. oleraceus (L.) Costea
- ชื่อไทย: ผักโขม, ผักขม
- ชื่ออื่น: ผักขมเกลี้ยง, ผักโหม, ผักหม
- ชื่อที่พบในเอกสารเดิม: Amaranthus lividus L.
- ชื่อที่ยอมรับปัจจุบัน: Amaranthus blitum subsp. oleraceus
- วงศ์: Amaranthaceae
- ประเภท: พืชล้มลุกอายุสั้น
- การขยายพันธุ์: เมล็ด
- ส่วนที่รับประทาน: ยอดอ่อน ใบ และลำต้นอ่อน
ผักโขมไทยกับปวยเล้งเหมือนกันหรือไม่
ไม่เหมือนกัน แม้ในภาษาอังกฤษบางครั้งจะเรียกผักโขมว่า Amaranth spinach หรือ Chinese spinach จนทำให้หลายคนเข้าใจว่าเป็นพืชชนิดเดียวกับปวยเล้ง
ผักโขมไทยอยู่ในสกุล Amaranthus วงศ์ Amaranthaceae ส่วนปวยเล้งหรือ Spinach มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Spinacia oleracea จึงเป็นพืชคนละกลุ่มกัน
ลักษณะของผักโขมไทย
ผักโขมเป็นพืชล้มลุกอายุสั้น ลำต้นค่อนข้างอ่อนและแตกกิ่งได้ ในสภาพที่เหมาะสมสามารถเติบโตได้หลายสิบเซนติเมตร
ใบเป็นใบเดี่ยวออกสลับ สีเขียว รูปร่างของใบอาจแตกต่างกันตามชนิดและอายุของต้น
เมื่อเริ่มเข้าสู่ระยะสืบพันธุ์ ต้นจะสร้างช่อดอกและเมล็ดจำนวนมาก หลังเมล็ดแก่ ต้นจะค่อยๆ เสื่อมโทรม และเมล็ดสามารถงอกเป็นต้นรุ่นต่อไปได้
ทำไมผักโขมจึงขึ้นเองตามธรรมชาติได้ง่าย
ผักโขมเป็นพืชที่สร้างเมล็ดขนาดเล็กจำนวนมาก เมล็ดสามารถตกสะสมอยู่ในดิน และงอกขึ้นเมื่อได้รับน้ำและอุณหภูมิที่เหมาะสม
จึงมักพบผักโขมขึ้นเองตาม
- ริมรั้ว
- แปลงผักเก่า
- กองปุ๋ยหมัก
- พื้นที่รกร้าง
- ดินที่เพิ่งถูกรบกวนหรือพรวนใหม่
ดังนั้นหากพบผักโขมขึ้นเองในสวน ไม่จำเป็นต้องแปลกใจ เพราะเมล็ดอาจอยู่ในดินมาก่อนแล้ว โดยไม่จำเป็นต้องเกิดจากนกนำเมล็ดมาเสมอไป
ผักโขมที่ขึ้นเองกินได้ทุกต้นหรือไม่
ไม่ควรเห็นพืชที่มีลักษณะคล้ายผักโขมแล้วนำมารับประทานทันที เพราะพืชที่ขึ้นเองตามธรรมชาติมีหลายชนิด และบางชนิดมีลักษณะคล้ายกัน
ควรระบุชนิดให้แน่ชัดก่อน โดยเฉพาะผู้ที่ยังไม่คุ้นเคยกับพืชในสกุล Amaranthus
นอกจากนี้ควรหลีกเลี่ยงการเก็บผักจาก
- ริมถนนที่มีรถยนต์จำนวนมาก
- บริเวณที่มีการฉีดยาฆ่าหญ้า
- พื้นที่ที่เพิ่งใช้สารกำจัดศัตรูพืช
- บริเวณที่มีน้ำเสีย
- พื้นที่ทิ้งขยะ
- บริเวณที่มีมูลสัตว์หรือสิ่งปฏิกูลสะสม
หากต้องการรับประทานอย่างมั่นใจ วิธีที่ดีที่สุดคือเก็บเมล็ดจากต้นที่ระบุชนิดได้แล้ว และนำมาปลูกในพื้นที่สะอาดของเราเอง
ประโยชน์ของผักโขม
ผักโขมเป็นผักใบเขียวที่สามารถนำมาเป็นส่วนหนึ่งของอาหารที่หลากหลาย และเป็นแหล่งของสารอาหารจากพืชหลายชนิด
โดยทั่วไปผักกลุ่ม Amaranth greens มีสารอาหาร เช่น
- ใยอาหาร
- เบต้าแคโรทีนและสารตั้งต้นของวิตามินเอ
- วิตามินซี
- โฟเลต
- แคลเซียม
- ธาตุเหล็ก
- แมกนีเซียม
- โพแทสเซียม
ปริมาณสารอาหารจริงจะแตกต่างกันตามชนิด อายุของต้น สภาพการปลูก และวิธีการประกอบอาหาร
จึงควรรับประทานผักโขมร่วมกับผัก ผลไม้ และอาหารชนิดอื่นให้หลากหลาย มากกว่าจะมองว่าเป็นอาหารที่สามารถป้องกัน หรือรักษาโรคชนิดใดชนิดหนึ่งโดยเฉพาะ
ผักโขมควรกินสดหรือต้ม
สำหรับผักโขมไทย นิยม นำไปผ่านความร้อนก่อนรับประทาน เช่น ต้ม ลวก ผัด หรือใส่แกง
นอกจากช่วยให้เนื้อผักนุ่มและรับประทานง่ายขึ้นแล้ว ยังช่วยลดจุลินทรีย์บางส่วนที่อาจติดมากับผักสด
เมนูจากผักโขมไทย
- ผักโขมต้มจิ้มน้ำพริก
- ผักโขมผัดน้ำมันหอย
- ผักโขมผัดไข่
- ผักโขมผัดกระเทียม
- แกงเลียงใส่ผักโขม
- แกงจืดผักโขม
- ลวกเป็นผักเคียง
วิธีปลูกผักโขมไทย
ผักโขมเป็นผักที่ปลูกจากเมล็ดได้ง่ายมาก ไม่จำเป็นต้องเพาะต้นกล้าในถาดก่อนเสมอไป สามารถหว่านเมล็ดลงแปลงหรือกระถางได้โดยตรง
อุปกรณ์ที่ต้องเตรียม
- เมล็ดผักโขม
- ดินปลูก
- ปุ๋ยหมักหรือปุ๋ยคอกเก่า
- กระถางหรือแปลงผัก
- บัวรดน้ำหรือหัวฉีดฝอย
ดินปลูกผักโขมควรเป็นแบบไหน
แม้ผักโขมจะสามารถขึ้นได้ในดินหลายประเภท แต่หากต้องการให้ต้นสมบูรณ์ ควรใช้ดินร่วนที่มีอินทรียวัตถุ และระบายน้ำได้ดี
สูตรดินสำหรับปลูกในกระถางแบบง่าย
- ดินปลูก 1 ส่วน
- ขุยมะพร้าวหรือแกลบดำ 1 ส่วน
- ปุ๋ยหมักหรือปุ๋ยคอกเก่า 1 ส่วน
สามารถปรับสัดส่วนได้ตามวัสดุที่มี หลักสำคัญคือดินต้องร่วน ไม่แข็งแน่น และไม่มีน้ำขัง
วิธีเพาะเมล็ดผักโขม
เมล็ดผักโขมมีขนาดเล็กมาก จึงไม่ควรฝังเมล็ดลึก
- พรวนหน้าดินให้ละเอียด
- รดน้ำให้ดินมีความชื้นก่อนหว่าน
- โรยเมล็ดบางๆ ให้กระจายทั่วพื้นที่
- โรยดินบางๆ หรือกดเมล็ดให้สัมผัสผิวดิน
- ใช้บัวฝอยรดน้ำอย่างเบามือ
- รักษาความชื้นจนเมล็ดงอก
ไม่ควรรดน้ำแรง เพราะเมล็ดมีขนาดเล็ก และอาจถูกน้ำพัดไปรวมกันจนต้นขึ้นแน่นเป็นกระจุก
ทำไมต้องถอนแยกต้นกล้า
เมื่อหว่านเมล็ด มักพบว่าต้นผักโขมงอกขึ้นมาจำนวนมากและอยู่ชิดกัน
หากปล่อยไว้แน่นเกินไป ต้นจะแข่งขันกันหาแสง น้ำ และธาตุอาหาร ทำให้ต้นเล็ก ลำต้นยืด และใบมีขนาดเล็ก
เมื่อต้นมีใบจริงแล้ว จึงควรถอนแยกต้นที่อ่อนแอออก เหลือเฉพาะต้นแข็งแรงและมีระยะห่างเพียงพอ
ระยะปลูกผักโขม
หากปลูกเพื่อเก็บยอดและใบ สามารถเว้นระยะประมาณ 15–25 เซนติเมตรระหว่างต้น
หากต้องการเก็บเป็นต้นอ่อน สามารถปลูกชิดกว่านี้และเก็บเกี่ยวเร็วขึ้นได้
ผักโขมชอบแดดหรือร่ม
ผักโขมสามารถทนสภาพอากาศร้อน และเจริญได้ดีในบริเวณที่มีแสงแดดเพียงพอ
ควรได้รับแสงประมาณ 4–6 ชั่วโมงต่อวันหรือมากกว่า เพื่อให้ต้นแข็งแรงและใบสมบูรณ์
ในช่วงฤดูร้อนจัด ต้นที่ปลูกในกระถางขนาดเล็กอาจเหี่ยวในช่วงกลางวัน โดยเฉพาะเมื่อดินแห้ง
อาการเหี่ยวในช่วงแดดแรงไม่ได้หมายความว่า ผักโขมไม่ชอบแดดเสมอไป แต่ควรตรวจดูว่าดินยังมีความชื้นเพียงพอหรือไม่
ผักโขมต้องรดน้ำทุกวันไหม
ผักโขมต้องการน้ำสม่ำเสมอ โดยเฉพาะช่วงต้นกล้า แต่ไม่จำเป็นต้องกำหนดตายตัวว่าต้องรดวันละครั้งเสมอไป
ควรดูความชื้นของดินเป็นหลัก เมื่อหน้าดินเริ่มแห้งจึงรดให้ทั่ว
สิ่งที่ควรระวัง
- อย่าปล่อยต้นกล้าขาดน้ำ
- อย่าปล่อยดินแฉะตลอดเวลา
- กระถางต้องมีรูระบายน้ำ
- ฤดูฝนไม่จำเป็นต้องรดเพิ่มหากดินยังชื้น
ผักโขมปลูกในกระถางได้ไหม
ปลูกได้ดี และเหมาะมากสำหรับบ้านที่มีพื้นที่จำกัด
สามารถใช้
- กระถาง
- กะละมังเก่า
- กล่องปลูกผัก
- ลังพลาสติก
- ภาชนะเหลือใช้ที่เจาะรูระบายน้ำแล้ว
สำหรับผักกินใบ ควรใช้ภาชนะลึกประมาณ 15–30 เซนติเมตร และต้องมีรูระบายน้ำอย่างเพียงพอ
ผักโขมควรใส่ปุ๋ยอะไร
เพราะผักโขมปลูกเพื่อรับประทานใบและยอด จึงควรมีธาตุอาหารอย่างเพียงพอในช่วงสร้างใบ
สามารถใช้
- ปุ๋ยหมัก
- ปุ๋ยคอกเก่าที่สลายตัวดีแล้ว
- ปุ๋ยอินทรีย์สำเร็จรูป
- ปุ๋ยสำหรับผักใบตามคำแนะนำบนฉลาก
หากเตรียมดินด้วยปุ๋ยหมักหรือปุ๋ยคอกตั้งแต่แรก มักช่วยให้ต้นเจริญได้ดี
ไม่ควรใส่ปุ๋ยเข้มข้นมากเกินไป โดยเฉพาะต้นกล้าและต้นที่ปลูกในกระถาง เพราะอาจทำให้รากเสียหายได้
ผักโขมเก็บกินได้เมื่อไหร่
ผักโขมเป็นผักที่เจริญเติบโตค่อนข้างเร็ว ระยะเก็บเกี่ยวขึ้นอยู่กับพันธุ์ สภาพอากาศ ดิน และการดูแล
สำหรับการปลูกไว้กินเอง สามารถเริ่มเก็บยอดและใบอ่อน เมื่อต้นมีขนาดแข็งแรงและมีใบเพียงพอ โดยไม่จำเป็นต้องรอให้ต้นโตเต็มที่
ใบและยอดอ่อนมักมีเนื้อนุ่มกว่า ส่วนต้นที่เริ่มออกดอกและแก่ขึ้น ลำต้นจะมีเส้นใยมากขึ้น
วิธีเก็บผักโขมให้แตกยอดใหม่
หากต้องการเก็บกินต่อเนื่อง ไม่จำเป็นต้องถอนทั้งต้น
- เลือกต้นที่แข็งแรง
- ใช้กรรไกรสะอาดตัดยอด
- เหลือใบและข้อไว้กับต้นหลายข้อ
- รดน้ำตามปกติ
- ให้ปุ๋ยเพิ่มเติมเล็กน้อยหากเก็บยอดบ่อย
บริเวณข้อด้านล่างสามารถแตกยอดใหม่ขึ้นมา ทำให้สามารถเก็บใบและยอดได้หลายครั้ง ก่อนต้นเข้าสู่ระยะออกดอก
วิธีเก็บเมล็ดผักโขมไว้ปลูกต่อ
หากต้องการปลูกต่อในรุ่นถัดไป สามารถปล่อยต้นที่แข็งแรงบางต้น ให้สร้างช่อดอกและเมล็ดจนแก่
ขั้นตอนเก็บเมล็ด
- ปล่อยช่อดอกให้แก่และเริ่มแห้ง
- ตัดช่อดอกออกจากต้น
- นำไปผึ่งในบริเวณแห้งและอากาศถ่ายเท
- ขยี้หรือเขย่าช่อดอกเพื่อให้เมล็ดหลุด
- แยกเศษดอกและเศษใบออก
- ผึ่งเมล็ดให้แห้งสนิท
- เก็บในภาชนะปิดและวางในที่เย็นแห้ง
เมื่อต้องการปลูกอีกครั้ง สามารถนำเมล็ดมาโรยลงบนดินชื้น และกลบบางๆ ได้
ไม่อยากให้ผักโขมกระจายเต็มสวนทำอย่างไร
ข้อดีของผักโขมคือสร้างเมล็ดง่าย แต่ก็สามารถกลายเป็นวัชพืชในแปลงอื่นได้ หากปล่อยให้ทุกต้นสร้างเมล็ด
ถ้าไม่ต้องการให้แพร่กระจายมากเกินไป ควรตัดต้นหรือช่อดอกออก ก่อนเมล็ดแก่และร่วงลงดิน
สามารถเลือกเก็บไว้เพียง 1–2 ต้น สำหรับผลิตเมล็ดรุ่นต่อไปก็เพียงพอสำหรับสวนครัวขนาดเล็ก
ผักโขมใบเหลืองเกิดจากอะไร
สาเหตุที่พบได้ ได้แก่
- รดน้ำมากจนดินแฉะ
- ขาดน้ำเป็นเวลานาน
- ขาดธาตุอาหาร
- ปลูกแน่นเกินไป
- แสงไม่เพียงพอ
- ต้นเริ่มแก่
- โรคหรือแมลง
ควรตรวจดินและสภาพต้นก่อนเพิ่มปุ๋ย เพราะใบเหลืองไม่ได้หมายความว่าขาดปุ๋ยเสมอไป
แมลงศัตรูของผักโขม
แม้จะเป็นผักที่ค่อนข้างแข็งแรง แต่สามารถพบแมลงได้ เช่น
- เพลี้ยอ่อน
- หนอนกินใบ
- แมลงกัดกินใบ
- หอยและทากในพื้นที่ชื้น
สำหรับสวนครัวขนาดเล็ก ควรตรวจใต้ใบและยอดเป็นประจำ หากพบแมลงไม่มาก สามารถเก็บออกด้วยมือหรือตัดใบที่ถูกทำลายออกได้
ข้อควรระวังในการรับประทานผักโขม
ผักโขมและผักใบเขียวหลายชนิด มีสารออกซาเลตตามธรรมชาติในระดับหนึ่ง ปริมาณแตกต่างกันตามชนิดและสภาพการปลูก
สำหรับคนทั่วไป การรับประทานในปริมาณอาหารตามปกติ และรับประทานอาหารให้หลากหลาย เป็นแนวทางที่เหมาะสม
ผู้ที่มีโรคไต มีประวัตินิ่วบางประเภท หรือได้รับคำแนะนำจากแพทย์ให้จำกัดอาหารที่มีออกซาเลตหรือโพแทสเซียม ควรปฏิบัติตามคำแนะนำของแพทย์หรือนักกำหนดอาหาร
ผักโขมขึ้นเองริมรั้ว ควรเก็บไว้ไหม
หากสามารถยืนยันได้ว่าเป็นผักโขมที่รับประทานได้ และบริเวณดังกล่าวไม่มีความเสี่ยงจากสารเคมี น้ำเสีย หรือสิ่งปนเปื้อน สามารถเก็บต้นที่สมบูรณ์ไว้เป็นผักสวนครัวได้
แต่หากไม่แน่ใจว่าพืชคืออะไร ควรหลีกเลี่ยงการรับประทาน และศึกษาลักษณะของต้นให้แน่ชัดก่อน
7 เคล็ดลับปลูกผักโขมไทยให้ใบดก
- ใช้ดินร่วน มีอินทรียวัตถุและระบายน้ำดี
- อย่าหว่านเมล็ดแน่นเกินไป ควรถอนแยกเมื่อต้นเริ่มโต
- ให้แสงเพียงพอ ประมาณ 4–6 ชั่วโมงต่อวันหรือมากกว่า
- รักษาความชื้นสม่ำเสมอ โดยเฉพาะช่วงต้นกล้า
- ตัดยอดแทนถอนทั้งต้น เพื่อกระตุ้นให้แตกกิ่งใหม่
- เสริมปุ๋ยหมัก เป็นระยะหากเก็บยอดหลายครั้ง
- เก็บช่อดอกก่อนเมล็ดแก่ หากไม่ต้องการให้กระจายเต็มสวน
สรุป
ผักโขมไทย เป็นผักพื้นบ้านในสกุล Amaranthus ที่พบขึ้นเองตามธรรมชาติในประเทศไทยได้ โดยชื่อ Amaranthus lividus L. ที่พบในเอกสารเก่า ปัจจุบันถูกจัดเป็นชื่อพ้องของ Amaranthus blitum subsp. oleraceus
จุดเด่นของผักโขมคือ ปลูกง่าย โตเร็ว ขยายพันธุ์ด้วยเมล็ดได้ดี และสามารถเก็บยอดกับใบอ่อนมารับประทานได้ สามารถปลูกได้ทั้งในแปลงและกระถาง
การดูแลไม่ยุ่งยาก เพียงใช้ดินร่วน ให้น้ำสม่ำเสมอ ได้รับแสงเพียงพอ และไม่ปลูกแน่นจนเกินไป ก็สามารถมีผักโขมไว้เก็บกินเองที่บ้านได้
อย่างไรก็ตาม หากพบต้นที่ขึ้นเองตามริมรั้วหรือพื้นที่ว่าง ควรระบุชนิดให้แน่ชัดก่อนรับประทาน และหลีกเลี่ยงต้นที่ขึ้นในพื้นที่เสี่ยงต่อสารเคมี น้ำเสีย หรือสิ่งปนเปื้อน เพื่อความปลอดภัย
FAQ คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับผักโขมไทย
1. ผักโขมไทยที่ขึ้นเองตามบ้านกินได้ไหม?
ถ้าสามารถยืนยันได้ว่าเป็นผักโขมชนิดที่รับประทานได้ และต้นขึ้นในพื้นที่สะอาด ไม่มีการฉีดยาฆ่าหญ้า สารกำจัดศัตรูพืช น้ำเสีย หรือสิ่งปนเปื้อน สามารถนำยอดและใบอ่อนมาประกอบอาหารได้ แต่หากไม่แน่ใจชนิดของพืชไม่ควรนำมารับประทาน
2. ผักโขมไทยชอบแดดหรือร่ม?
ผักโขมเจริญได้ดีเมื่อได้รับแสงแดดเพียงพอ ประมาณ 4–6 ชั่วโมงต่อวันหรือมากกว่า ในช่วงอากาศร้อนมากควรรักษาความชื้นของดินให้สม่ำเสมอ โดยเฉพาะต้นที่ปลูกในกระถาง
3. วิธีขยายพันธุ์ผักโขมไทยทำอย่างไร?
วิธีที่ง่ายที่สุดคือใช้เมล็ด โดยปล่อยช่อดอกของต้นแข็งแรงให้แก่และแห้ง จากนั้นเก็บเมล็ดมาโรยบนดินร่วนที่มีความชื้น กลบดินบางๆ และรดน้ำด้วยบัวฝอย เมื่อต้นกล้างอกแน่นควรถอนแยกเพื่อให้ต้นที่เหลือเติบโตได้เต็มที่
ความคิดเห็น
แสดงความคิดเห็น
ใส่คำแนะนำในส่วนนี้ได้เลยค่ะ